سلامت روان در انتظار توسعه سراج

دریانیوز//سلامت روان، برخلاف آنچه گاهی در نگاه عمومی تصور می‌شود، موضوعی حاشیه‌ای و جدا از زندگی روزمره مردم نیست؛ بخشی جدایی‌ناپذیر از سلامت جامعه است که مستقیماً بر کیفیت زندگی، روابط خانوادگی، تربیت فرزندان، بهره‌وری اجتماعی و حتی آینده اقتصادی جامعه تأثیر می‌گذارد. با این حال، در میان انبوه مشکلات و دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی، گاهی آنچه کمتر دیده می‌شود، فشارهای روانی و آسیب‌هایی است که آرام و بی‌صدا زندگی بسیاری از خانواده‌ها را تحت تأثیر قرار داده است.امروز جامعه با مجموعه‌ای از فشارها دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ از مشکلات اقتصادی و نگرانی‌های معیشتی گرفته تا تنش‌های خانوادگی، بیکاری، ناامنی شغلی، تغییرات اجتماعی و پیامدهای روانی جنگ و بحران‌های اخیر. در چنین شرایطی، انتظار می‌رود نظام سلامت بیش از گذشته به موضوع سلامت روان توجه کند و خدمات تخصصی و حمایتی را در دسترس اقشار مختلف جامعه قرار دهد.گزارش روزنامه دریا از فعالیت مرکز سراج بندرعباس نشان می‌دهد که این مراکز می‌توانند نقشی فراتر از یک واحد مشاوره و درمان ایفا کنند.

سراج با پیوند دادن خدمات روان‌شناسی، روان‌پزشکی و مددکاری اجتماعی، تلاش می‌کند افراد نیازمند حمایت را شناسایی کند، برای درمان و توانمندسازی آنان اقدام کند و در صورت لزوم، خانواده‌ها را نیز در مسیر دریافت حمایت‌های اجتماعی قرار دهد. ارائه خدمات با تعرفه دولتی و رایگان بودن آن برای بیمه‌شدگان واجد شرایط نیز فرصتی ارزشمند برای خانواده‌هایی است که توان پرداخت هزینه‌های سنگین خدمات تخصصی سلامت روان را ندارند.اما مسئله مهم اینجاست که هرمزگان با گستردگی جغرافیایی، پراکندگی جمعیت و شرایط خاص اقتصادی و اجتماعی، نمی‌تواند تنها با دو مرکز سراج در بندرعباس و میناب پاسخگوی همه نیازهای استان باشد. وقتی شهروندان شهرستان‌های دوردست برای دسترسی به خدمات تخصصی ناچار به طی مسافت‌های طولانی هستند، طبیعی است که بخشی از آنان به دلیل هزینه رفت‌وآمد، دشواری دسترسی یا ناآگاهی از مسیر دریافت خدمات، از مراجعه منصرف شوند یا درمان خود را نیمه‌تمام رها کنند.

سلامت روان نباید به محل سکونت و میزان برخورداری جغرافیایی افراد وابسته باشد. همان‌گونه که مردم در شهرستان‌های مختلف باید به خدمات درمانی و بهداشتی دسترسی داشته باشند، بهره‌مندی از خدمات تخصصی سلامت روان نیز باید به یک حق عمومی و در دسترس تبدیل شود. از این رو، توسعه مراکز سراج در شهرستان‌هایی مانند قشم، بندرلنگه، جاسک، رودان، بستک،پارسیان، حاجی‌آباد و دیگر مناطق استان، ضرورتی است که باید در برنامه‌ریزی‌های دانشگاه علوم پزشکی و وزارت بهداشت جایگاه مشخصی داشته باشد.البته توسعه این مراکز صرفاً به راه‌اندازی ساختمان و نصب تابلو محدود نمی‌شود. مرکز سراج زمانی می‌تواند مأموریت واقعی خود را انجام دهد که نیروی انسانی متخصص، روان‌شناس بالینی، روان‌پزشک، مددکار اجتماعی، فضای مناسب، تجهیزات ضروری و اعتبارات پایدار در اختیار داشته باشد.

نمی‌توان از مراکزی که با محدودیت منابع و امکانات فعالیت می‌کنند انتظار داشت به‌تنهایی بار سنگین مشکلات روانی و اجتماعی جامعه را بر دوش بکشند.حمایت از مراکز موجود نیز به اندازه توسعه مراکز جدید اهمیت دارد. مرکز سراج بندرعباس با وجود محدودیت‌های موجود، روزانه پذیرای افرادی است که برای دریافت خدمات تخصصی مراجعه می‌کنند و در روزهای حضور روان‌پزشک، حدود ۲۰ مراجعه‌کننده دارد که بخش قابل توجهی از آنان مراجعان جدید هستند. این آمار، هرچند به‌تنهایی بیانگر میزان شیوع مشکلات روانی در جامعه نیست، اما نشانه‌ای روشن از نیاز مردم به چنین خدماتی و ضرورت تقویت ظرفیت پاسخگویی این مراکز است.از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که بسیاری از مشکلات روانی در خلأ شکل نمی‌گیرند. گاهی فشار اقتصادی، بیکاری، مشکلات مسکن، اختلافات خانوادگی یا فقدان حمایت اجتماعی، شرایطی ایجاد می‌کند که فرد برای عبور از بحران به مجموعه‌ای از خدمات درمانی و حمایتی نیاز دارد. در چنین شرایطی، نقش مددکاران اجتماعی و همکاری دستگاه‌هایی مانند بهزیستی، کمیته امداد، آموزش‌وپرورش، شهرداری‌ها، دادگستری و سازمان‌های مردم‌نهاد بسیار تعیین‌کننده است. سراج باید حلقه اتصال این ظرفیت‌ها باشد؛ حلقه‌ای که نگذارد افراد آسیب‌پذیر میان دستگاه‌های مختلف سرگردان بمانند.نکته دیگر، ضرورت توجه ویژه به سلامت روان کودکان و نوجوانان است.

فشارهای محیطی، مشکلات خانوادگی، تغییرات رفتاری و تجربه بحران‌های اجتماعی می‌تواند بر رشد عاطفی و روانی نسل آینده تأثیر بگذارد. شناسایی زودهنگام این مسائل در مدارس، مراکز بهداشتی و خانواده‌ها و فراهم کردن امکان دسترسی به خدمات تخصصی، اقدامی پیشگیرانه است که هزینه‌های اجتماعی و درمانی آینده را کاهش می‌دهد.در کنار همه این اقدامات، فرهنگ‌سازی نیز نباید فراموش شود. هنوز هم برخی افراد به دلیل ترس از قضاوت دیگران یا باورهای نادرست، مراجعه به روان‌شناس و روان‌پزشک را به تعویق می‌اندازند. باید این تصور نادرست را اصلاح کرد که دریافت خدمات سلامت روان نشانه ضعف یا ناتوانی است. همان‌طور که برای بیماری‌های جسمی به پزشک مراجعه می‌کنیم، مشکلات روانی نیز نیازمند بررسی و درمان تخصصی هستند. رسانه‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها و نهادهای فرهنگی می‌توانند در تغییر این نگرش نقش مؤثری ایفا کنند.

اکنون انتظار می‌رود دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، وزارت بهداشت و مسئولان استانی، توسعه مراکز سراج را از یک ضرورت کارشناسی به برنامه‌ای عملیاتی تبدیل کنند؛ برنامه‌ای که در آن برای تأسیس مراکز جدید، تأمین نیروی انسانی، افزایش ساعات ارائه خدمات، تقویت امکانات و حمایت مالی از مراکز موجود اعتبار و زمان‌بندی مشخصی در نظر گرفته شود.سلامت روان مردم را نمی‌توان به فردا موکول کرد. جامعه‌ای که برای درمان جسم شهروندان خود برنامه‌ریزی می‌کند، باید برای آرامش روان آنان نیز به همان اندازه مسئولیت‌پذیر باشد. سراج تنها یک مرکز درمانی نیست؛ فرصتی برای پیشگیری از آسیب‌های عمیق‌تر، حمایت از خانواده‌ها و بازگرداندن امید به زندگی افرادی است که در پیچ‌وخم مشکلات اجتماعی و اقتصادی به کمک تخصصی نیاز دارند.هرچقدر امروز برای سلامت روان جامعه هزینه و سرمایه‌گذاری کنیم، فردا هزینه کمتری برای درمان آسیب‌های اجتماعی و خانوادگی خواهیم پرداخت. هرمزگان به مراکز سراج بیشتری نیاز دارد؛ اما پیش از آن، به حمایت جدی‌تر از مراکز موجود و باور عملی مسئولان به اهمیت سلامت روان مردم نیازمند است.