چگونه کیفیت را باختیم؟

دریانیوز//میناکیانی- پرونده ویژه «دریا» درباره آموزش‌وپرورش هرمزگان، از یک پرسش جدی آغاز می‌شود: چرا استانی با ظرفیت‌های اقتصادی و برخورداری از حمایت صنایع بزرگ، همچنان با چالش‌های عمیق آموزشی و آمار نگران‌کننده بازمانده از تحصیل روبه‌روست؟ سال گذشته، رئیس‌جمهور مأموریت بررسی وضعیت حدود ۲۷ هزار دانش‌آموز بازمانده از تحصیل هرمزگان را به استاندار واگذار کرد؛ مأموریتی که ضرورت پیگیری نتایج آن همچنان پابرجاست.از سوی دیگر، تجربه ارتقای جایگاه و رسیدن این اداره‌ کل در شاخص های ارزیابی وزارت متبوع و قرار گرفتن در رتبه های میانی جدول استان‌ها در سال های نه چندان دور و سقوط مجدد آن به انتهای جدول در شاخص‌های آموزشی و عملکردی در دوره کنونی، نگرانی های گسترده درباره انحراف از مسیر طی‌شده و مقایسه دستاوردهای گذشته و افول حاضر، همراه با پرسش ها جدی در باب دلایل و ناکارآمدی مدیریتی را مطرح می‌کند.«دریا» در این پروند می‌کوشد روشن کند چه بر سر کیفیت آموزش در هرمزگان آمده، چرا بخش قابل توجهی از دانش‌آموزان پس از گذراندن دوره ابتدایی و در دوره متوسطه از چرخه تحصیل باز می‌مانند و چه کسی مسئول توضیح دادن درباره فاصله میان ظرفیت‌های استان و واقعیت مدارس آن است.

چرا هنوز محل تولد، سرنوشت تحصیلی کودکان هرمزگان را تعیین می‌کند؟
مدرسه قرار بود پله خروج از فقر باشد

گزارش:مینا کیانی

کودکی که در یکی از محله‌های برخوردار بندرعباس به مدرسه می‌رود، با کودکی که در روستایی دورافتاده یا در حاشیه همین شهر بزرگ می‌شود، الزاماً از یک خط شروع نمی‌کند؛ حتی اگر هر دو استعداد یکسانی داشته باشند.
یکی ممکن است به مدرسه‌ای با امکانات بیشتر، معلم باتجربه‌تر، تغذیه مناسب و کلاس‌های تقویتی دسترسی داشته باشد و دیگری، پیش از آنکه پایش به رقابت کنکور برسد، با مجموعه‌ای از محرومیت‌ها دست‌وپنجه نرم کند. پرسش اصلی اینجاست: آیا آموزش‌وپرورش توانسته این فاصله را جبران کند یا نابرابری‌های بیرون از مدرسه، درون کلاس درس هم بازتولید می‌شوند؟ منصور اخلاقی‌پور، جامعه‌شناس و مدیرکل اسبق امور اجتماعی استانداری هرمزگان، در تحلیل وضعیت آموزشی استان از شکافی سخن می‌گوید که ریشه‌های آن را باید در اقتصاد، تاریخ، جغرافیا و سیاست‌گذاری جست‌وجو کرد؛ شکافی که اگر جدی گرفته نشود، می‌تواند فقر امروز را به محرومیت فردا تبدیل کند.

«مسئله آموزش هرمزگان از دیوار مدرسه آغاز نمی‌شود»
وقتی از نتایج تحصیلی دانش‌آموزان هرمزگان صحبت می‌کنیم، ساده‌ترین راه این است که به نمرات امتحانات نهایی، رتبه‌های کنکور و عملکرد مدارس نگاه کنیم؛ اما از منظر جامعه‌شناسی، این اعداد پایان تحلیل نیستند، بلکه نقطه آغاز آن‌اند.اخلاقی‌پور معتقد است وضعیت آموزش‌وپرورش هرمزگان را نمی‌توان جدا از شرایط عمومی کشور و عملکرد سایر نهادهای اجتماعی بررسی کرد. به گفته او، رکود تورمی و فشارهای اقتصادی تنها بر سفره خانوار اثر نمی‌گذارند؛ این فشارها به نهاد خانواده منتقل می‌شوند و از مسیر تغذیه، آرامش روانی، امکان تهیه ابزارهای یادگیری و میزان حمایت والدین، بر وضعیت تحصیلی کودکان نیز اثر می‌گذارند.او برای تحلیل شرایط استان، میان عوامل کلان و مسائل اختصاصی هرمزگان تمایز قائل می‌شود. در سطح نخست، مشکلات اقتصادی و محدودیت‌های ساختاری نظام آموزشی قرار دارند؛ در سطح دوم، عواملی مانند اقلیم گرم و مرطوب، پراکندگی جغرافیایی، تفاوت میان مناطق برخوردار و محروم و توزیع نابرابر امکانات آموزشی مطرح‌اند.این عوامل مستقل از یکدیگر عمل نمی‌کنند. گرمای شدید و رطوبت بالا، برای مثال، فقط یک مسئله اقلیمی نیست؛ وقتی کلاس درس به تجهیزات سرمایشی مناسب نیاز دارد، اقلیم به مسئله‌ای درون‌سازمانی تبدیل می‌شود و هزینه تأمین فضای استاندارد آموزشی را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، کیفیت یادگیری به توان نظام آموزشی برای سازگار شدن با محیط نیز وابسته خواهد بود.اخلاقی‌پور بر این باور است که اثر اقلیم هرمزگان بر یادگیری، آسایش دانش‌آموزان و عملکرد آموزشی باید با پژوهش‌های میدانی مستقل بررسی شود. پرسشی که همچنان باقی است این است: آیا برای دانش‌آموزی که بخش قابل‌توجهی از سال را در گرما و شرجی شدید سپری می‌کند، همان الگوی آموزشی و همان استانداردهای محیطی استان‌های دیگر کفایت می‌کند؟

«عقب‌ماندگی تاریخی؛ شکافی که با ساخت مدرسه به پایان نمی‌رسد»
هرمزگان امروز با گذشته خود فاصله زیادی دارد؛ شمار مدارس و مراکز آموزش عالی افزایش یافته و دسترسی به آموزش در مقایسه با دهه‌های گذشته گسترش پیدا کرده است. بااین‌حال، افزایش تعداد مدارس و دانش‌آموختگان به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که شکاف آموزشی نیز از میان رفته است.اخلاقی‌پور برای توضیح ریشه‌های تاریخی این وضعیت، به محدودیت ارتباطات و دسترسی دشوار مناطق جنوبی کشور در گذشته اشاره می‌کند. به گفته او، در دوره‌هایی که راه‌های ارتباطی محدود بود و امکانات آموزشی بیشتر در پایتخت و مراکز مهم کشور متمرکز می‌شد، خانواده‌های برخوردارتر امکان بیشتری برای فرستادن فرزندان خود به شهرهای دیگر داشتند. در مقابل، بسیاری از خانواده‌ها در مناطق دور از مراکز آموزشی، از فرصت‌های مشابه محروم بودند.در روایت او، مناسبات تجاری و دریایی و ارتباط با شهرهای دیگر نیز در دسترسی تاریخی به سواد و آموزش نقش داشته است. او با اشاره به مناطقی مانند بستک، بندرلنگه و میناب، بر اهمیت شبکه‌های ارتباطی، فعالیت‌های بازرگانی و تلاش برخی خانواده‌ها برای فراهم کردن امکان تحصیل فرزندانشان تأکید می‌کند.این روایت تاریخی، یک نکته مهم را پیش روی ما می‌گذارد: محرومیت آموزشی همیشه صرفاً به معنای نبود مدرسه نیست؛ گاهی مسئله، محدود بودن ارتباطات، دسترسی نابرابر به منابع و ناتوانی خانواده‌ها در استفاده از فرصت‌های موجود است.اخلاقی‌پور با اشاره به پژوهشی مربوط به سال ۱۳۵۳ درباره وضعیت آموزشی استان، از شمار بسیار محدود پذیرفته‌شدگان کنکور در آن دوره سخن می‌گوید.این عدد، در صورت تأیید و بررسی مستندات پژوهش، می‌تواند تصویری از فاصله تاریخی هرمزگان با فرصت‌های آموزش عالی ارائه کند؛ هرچند برای مقایسه دقیق آن با وضعیت امروز، باید جمعیت، شمار داوطلبان و معیارهای پذیرش در دو دوره نیز در نظر گرفته شود.به اعتقاد او، رشد کمی آموزش در نیم‌قرن گذشته چشمگیر بوده، اما این پیشرفت لزوماً به معنای جبران کامل فاصله کیفی با استان‌های برخوردار نیست.مسئله امروز هرمزگان، فقط جبران کمبودهای گذشته نیست؛ مسئله این است که آیا نظام آموزشی توانسته آثار آن محرومیت تاریخی را نیز کاهش دهد؟

«وقتی فقر، پیش از شروع کلاس درس وارد مدرسه می‌شود»
یکی از مهم‌ترین بخش‌های تحلیل اخلاقی‌پور، پیوند میان اقتصاد خانواده و فرصت یادگیری است. از نگاه او، خانواده و مدرسه دو نهاد جدا از یکدیگر نیستند؛ شرایط اقتصادی خانواده بر توان آن برای حمایت از فرزند اثر می‌گذارد و این وضعیت، در ادامه، به کلاس درس منتقل می‌شود.خانواده‌ای که با بیکاری، کاهش درآمد و دشواری تأمین نیازهای اولیه روبه‌روست، ممکن است نتواند تغذیه مناسب، ابزار کمک‌آموزشی، فضای آرام برای مطالعه یا هزینه کلاس‌های تکمیلی را فراهم کند. در چنین شرایطی، حتی اگر کودک از استعداد و انگیزه کافی برخوردار باشد، برای دستیابی به نتیجه‌ای مشابه با دانش‌آموز برخوردار، مسیر دشوارتری پیش رو دارد.این همان نقطه‌ای است که آموزش رایگان باید نقش جبرانی خود را ایفا کند؛ یعنی مدرسه نباید صرفاً دانش را منتقل کند، بلکه باید تا حد امکان اجازه ندهد محرومیت اقتصادی، فرصت یادگیری را از دانش‌آموز بگیرد.اما به گفته اخلاقی‌پور، فشار اقتصادی بر خانواده تنها بخشی از مسئله است. محدودیت منابع آموزش‌وپرورش، سهم بالای هزینه‌های جاری در بودجه، دشواری ارتقای شرایط کاری معلمان و ضعف در برنامه‌ریزی بلندمدت نیز بر کیفیت آموزش اثر می‌گذارند.او با انتقاد از غلبه نگاه روزمره در سیاست‌گذاری آموزشی، معتقد است نظام آموزش‌وپرورش برای دستیابی به اهداف پایدار به راهبردی روشن و بلندمدت نیاز دارد؛ راهبردی که مشخص کند چه انسانی باید تربیت شود، چه مهارت‌هایی باید بیاموزد و چگونه می‌توان فرصت‌های آموزشی را در مناطق مختلف عادلانه‌تر توزیع کرد.از این منظر، فقر آموزشی فقط نتیجه فقیر بودن خانواده نیست؛ ممکن است حاصل هم‌زمانی محرومیت خانوار، ضعف امکانات مدرسه و سیاست‌هایی باشد که نتوانسته‌اند این فاصله را جبران کنند.

«نابرابری در مدرسه؛ رقابتی که از خط شروع یکسانی آغاز نمی‌شود»
یکی از انتقادهای اصلی اخلاقی‌پور به ساختار آموزشی، گسترش فاصله میان فرصت‌های یادگیری دانش‌آموزان در مدارس مختلف است. او معتقد است دسترسی به امکانات بهتر، معلمان توانمندتر و خدمات آموزشی تکمیلی می‌تواند مسیر موفقیت تحصیلی را برای گروهی از دانش‌آموزان هموارتر کند؛ درحالی‌که دانش‌آموزان مناطق محروم ممکن است از همین امکانات اولیه نیز برخوردار نباشند.در چنین شرایطی، نتیجه کنکور را نمی‌توان صرفاً بازتاب استعداد یا تلاش فردی دانست. نتیجه تحصیلی، علاوه بر این دو عامل، می‌تواند تحت تأثیر منابعی باشد که دانش‌آموز از خانواده و مدرسه دریافت کرده است.اخلاقی‌پور در این زمینه، به تفاوت میان مدارس برخوردار و کم‌برخوردار و به توزیع نابرابر نیروهای آموزشی اشاره می‌کند. از نگاه او، اگر معلمان باتجربه‌تر و امکانات بهتر بیشتر در مدارس برخوردار متمرکز شوند و مدارس مناطق محروم با کمبود نیروی مناسب روبه‌رو بمانند، مدرسه به‌جای کاهش فاصله طبقاتی، ممکن است به بازتولید آن کمک کند.این نگرانی در جغرافیای گسترده هرمزگان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ استانی که تفاوت‌های اقتصادی و اجتماعی میان مناطق آن، لزوم بررسی دقیق پراکنش امکانات آموزشی را برجسته می‌کند.او همچنین از تجربه خود در محیط دانشگاهی سخن می‌گوید و به حضور پررنگ دانشجویانی از غرب استان در برخی کلاس‌ها اشاره می‌کند. این تجربه، به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره تفاوت سطح آموزشی شرق و غرب استان کافی نیست؛ اما می‌تواند پرسشی مهم را برای پژوهش‌های دقیق‌تر مطرح کند: فرصت دسترسی به آموزش باکیفیت در شهرستان‌ها و مناطق مختلف هرمزگان چگونه توزیع شده است؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند انتشار داده‌های تفکیک‌شده درباره کیفیت مدارس، دسترسی به معلمان متخصص، نتایج امتحانات، ترک تحصیل و ورود دانش‌آموزان به آموزش عالی است؛ داده‌هایی که امکان مقایسه منصفانه مناطق مختلف را فراهم کنند.

«کنکور همه حقیقت آموزش نیست»
کنکور یکی از شاخص‌های مهم سنجش نتایج تحصیلی است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند تصویری کامل از کیفیت یک نظام آموزشی ارائه دهد.اخلاقی‌پور معتقد است ارزیابی آموزش‌وپرورش باید فراتر از تعداد رتبه‌های برتر برود و دست‌کم سه حوزه را در بر بگیرد: دانش، نگرش و مهارت. از نگاه او، نظام آموزشی باید به تربیت انسانی کمک کند که توان یادگیری و تفکر داشته باشد، بتواند با دیگران زندگی اجتماعی سازنده‌ای برقرار کند و مهارت‌های لازم برای ورود به زندگی و بازار کار را به دست آورد.بر این اساس، حتی موفقیت یک دانش‌آموز در کسب رتبه برتر، به‌تنهایی نشان‌دهنده عملکرد موفق کل نظام آموزشی استان نیست؛ همان‌طور که یک نتیجه ضعیف نیز بدون بررسی عوامل زمینه‌ای، برای داوری درباره تلاش معلمان یا ظرفیت دانش‌آموزان کافی نخواهد بود.سؤال مهم‌تر این است که چه سهمی از دانش‌آموزان، در مناطق مختلف استان، فرصت واقعی برای یادگیری باکیفیت دارند؟ چند درصد از آنان به دلیل مشکلات اقتصادی یا اجتماعی از تحصیل باز می‌مانند؟ چه میزان از آموخته‌های مدرسه در مهارت‌های عملی و آمادگی برای اشتغال نمود پیدا می‌کند؟ اخلاقی‌پور با تأکید بر اهمیت پژوهش در این حوزه، از محدودیت دسترسی پژوهشگران به برخی داده‌های آموزش‌وپرورش نیز انتقاد می‌کند. به اعتقاد او، بدون دسترسی به اطلاعات کافی و امکان انجام پژوهش‌های مستقل، تشخیص دقیق مسئله و طراحی راه‌حل‌های مؤثر دشوار خواهد بود.اگر قرار است آموزش‌وپرورش اصلاح شود، باید بتوان عملکرد آن را سنجید، درباره نتایج پرسش کرد و بر پایه شواهد تصمیم گرفت؛ نه اینکه موفقیت یا ناکامی آن صرفاً با چند آمار پراکنده یا نمونه‌های فردی توضیح داده شود.

«اقلیم، تغذیه و آسیب‌های اجتماعی؛ عوامل پنهان افت یادگیری»
در تحلیل جامعه‌شناختی آموزش، عوامل مؤثر بر یادگیری تنها به درآمد خانواده و امکانات مدرسه محدود نمی‌شوند. اخلاقی‌پور از اقلیم، وضعیت تغذیه، سلامت جسمی و برخی آسیب‌های اجتماعی نیز به‌عنوان متغیرهایی یاد می‌کند که باید در بررسی وضعیت تحصیلی دانش‌آموزان هرمزگان مورد توجه قرار گیرند.او با اشاره به تجربه زیسته شهروندان بندرعباس در فصل‌های گرم و خنک سال، احتمال اثرگذاری شرایط اقلیمی بر آسایش و تعاملات اجتماعی را مطرح می‌کند و معتقد است این موضوع باید از منظر یادگیری نیز بررسی شود. این نکته، به‌ویژه با توجه به طول دوره گرما در استان، ضرورت مطالعه درباره کیفیت تهویه کلاس‌ها، خستگی دانش‌آموزان و شرایط مناسب یادگیری را برجسته می‌کند.تغذیه نیز در این میان جایگاهی اساسی دارد. دانش‌آموزی که با گرسنگی یا کمبودهای تغذیه‌ای به مدرسه می‌رود، ممکن است برای تمرکز و یادگیری با دشواری بیشتری روبه‌رو شود. از این رو، برنامه‌های حمایت تغذیه‌ای در مناطق کم‌برخوردار را نباید صرفاً اقدامی رفاهی دانست؛ چنین برنامه‌هایی می‌توانند بخشی از سیاست کاهش نابرابری آموزشی باشند.اخلاقی‌پور همچنین بیکاری والدین، اعتیاد و طلاق را از جمله مسائل اجتماعی می‌داند که می‌توانند به‌طور غیرمستقیم بر وضعیت تحصیلی کودکان اثر بگذارند. البته شدت و شیوه اثرگذاری هر یک از این عوامل باید با داده‌های معتبر بررسی شود و نباید وضعیت همه خانواده‌ها یا دانش‌آموزان را با یک الگوی واحد توضیح داد.نکته مهم این است که مدرسه به‌تنهایی قادر به حل همه این مسائل نیست؛ اما می‌تواند با شناسایی زودهنگام مشکلات، مشاوره مؤثر، ارتباط با خانواده‌ها و ارجاع به خدمات حمایتی، از تبدیل بخشی از مشکلات اجتماعی به افت تحصیلی یا ترک تحصیل جلوگیری کند.

«توسعه‌ای که به انسان نرسد، ناتمام است»
در نگاه اخلاقی‌پور، یکی از خطاهای مهم در فهم توسعه، تقلیل آن به ساخت‌وساز و گسترش زیرساخت‌های فیزیکی است. مدرسه بیشتر، دانشگاه بزرگ‌تر و ساختمان مجهزتر، بدون توجه به کیفیت آموزش و توانمندی انسانی، الزاماً به توسعه پایدار منجر نمی‌شود.از نظر او، خروجی نهایی نظام آموزشی باید انسانی توانمند باشد که دانش، نگرش و مهارت لازم برای مشارکت در جامعه و ورود به بازار کار را داشته باشد. اگر دانش‌آموز پس از سال‌ها تحصیل همچنان برای رقابت شغلی از فرصت‌های برابر برخوردار نباشد، باید بخشی از مسئله را در کیفیت آموزش و تناسب آن با نیازهای واقعی جامعه جست‌وجو کرد.این موضوع برای هرمزگان، با توجه به جایگاه اقتصادی و ظرفیت‌های صنعتی، تجاری و دریایی آن، اهمیت ویژه‌ای دارد. توسعه اقتصادی استان زمانی می‌تواند به بهبود پایدار زندگی مردم منجر شود که نیروی انسانی بومی نیز فرصت کافی برای کسب مهارت‌های لازم و حضور مؤثر در مشاغل تخصصی داشته باشد.از این منظر، آموزش‌وپرورش فقط یکی از دستگاه‌های اجرایی نیست؛ بخشی از زیرساخت انسانی توسعه استان است. کیفیت عملکرد آن می‌تواند بر فرصت‌های اشتغال، تحرک اجتماعی و امکان خروج خانواده‌ها از چرخه فقر اثر بگذارد.

«اگر مسیر تغییر نکند، آینده چه می‌شود؟»
وقتی از اخلاقی‌پور درباره چشم‌انداز ده سال آینده آموزش‌وپرورش هرمزگان پرسیدیم، پاسخ او به یک شرط اساسی وابسته بود: اگر شرایط موجود بدون تغییر ادامه پیدا کند، نمی‌توان به بهبود خودکار وضعیت امیدوار بود.او هشدار می‌دهد که استمرار مشکلات اقتصادی، محدودیت‌های درون‌سازمانی و نابرابری فرصت‌های آموزشی می‌تواند فاصله میان دانش‌آموزان برخوردار و محروم را حفظ کند و حتی افزایش دهد. در چنین وضعیتی، نظام آموزشی ممکن است به‌جای آنکه راهی برای خروج از محرومیت باشد، در انتقال آن به نسل بعد نقش پیدا کند.البته این چشم‌انداز، یک پیش‌بینی قطعی نیست؛ بلکه هشداری درباره پیامدهای تداوم شرایط فعلی است. مسیر آینده به تصمیم‌های امروز وابسته است: از تأمین منابع و بهبود شرایط معلمان تا توزیع عادلانه امکانات، حمایت از دانش‌آموزان کم‌برخوردار و دسترسی پژوهشگران به داده‌های دقیق.راه اصلاح نیز از یک اقدام منفرد نمی‌گذرد. لازم است وضعیت مدارس در مناطق مختلف استان به‌صورت مقایسه‌ای بررسی شود؛ کیفیت آموزش و توزیع نیروی انسانی شفاف باشد؛ شاخص‌های ترک تحصیل و بازماندگی از تحصیل به تفکیک منطقه منتشر شوند و اثر شرایط اقتصادی، تغذیه و اقلیم بر یادگیری در پژوهش‌های مستقل سنجیده شود.

در کنار این اقدامات، سیاست‌گذاران باید روشن کنند که برنامه‌های آموزشی استان بر چه اهدافی استوارند، چه زمانی به نتیجه خواهند رسید و با چه شاخص‌هایی می‌توان موفقیت یا ناکامی آن‌ها را ارزیابی کرد.مسئله آموزش هرمزگان را نمی‌توان تنها با پرسیدن این سؤال توضیح داد که چرا برخی دانش‌آموزان رتبه‌های برتر نمی‌آورند؛ پرسش بنیادی‌تر این است که چرا همه کودکان استان، فرصت یکسانی برای شکوفا کردن توانایی‌های خود ندارند.مدرسه قرار است فاصله میان نقطه شروع کودکان را کمتر کند، نه اینکه تفاوت‌های اقتصادی و اجتماعی را به سرنوشت تحصیلی آنان تبدیل کند. اگر قرار است آموزش واقعاً موتور توسعه باشد، نخست باید معلوم شود چه کسانی از این موتور جا مانده‌اند و چرا. پاسخ به این پرسش، نه فقط وظیفه آموزش‌وپرورش، بلکه مسئولیتی مشترک برای مدیران، سیاست‌گذاران و همه نهادهایی است که آینده انسانی هرمزگان به عملکرد آن‌ها گره خورده است.

هیاهوی اعداد و ابطال معنا تبارشناسیِ بوروکراسیِ بی‌کنش

در وادی و چرخه ی مدیریت دیوانی، کهنه‌نمایشی است بس آشنا: آن‌گاه که ساختار از زایش معنا، کنشِ حقیقی و اصلاح بنیادین در می‌ماند، به مسلخ «صورت‌گرایی» پناه می‌برد. تبارشناسیِ این حجم از «سامانه‌زایی»که جدیدترین پرده آن را در رونمایی پرطمطراق از شماره سه‌رقمیِ «فواد ۱۲۸» از سوی سازمان م دیریت و برنامه‌ریزی هرمزگان به تماشا نشسته‌ایم چیزی جز تلاش بیهوده برای استحاله‌ی واقعیت‌های عریان جامعه به مشتی داده‌های بی‌روح و بایگانی‌شده نیست. سامانه در بستر این بوروکراسی فرتوت، نه دریچه‌ای به عدالت، که حایلی مکانیکی است میان مظلومیت شهروند و کرختی قدرت؛ ابزاری برای استمرار مزمن مشکلات از پسِ سیم‌های سرد ارتباطی. اما حقیقت چنان است که خردمندانه‌ترین فضیلت برای این کارگزاران، نه مصاحبه‌های خودستایانه و لشکرکشی‌های پرطمطراق رسانه‌ای، بلکه سکوت و پنهان ساختن این غیبتِ عمیق اراده است؛ چه بسا خاموشی تا نمکی کمتر بر جراحت مزمن مردم بپاشد.

تندیس این تناقض در همان صدر کلام جلوه‌گر است: جار می‌زنند که مدیران بی‌توجه، محکوم به انزوا، عزل و انفصال‌اند و با خرسندیِ آماری از صدرنشینی شرکت پخش فرآورده‌های نفتی در ترازوی شکایات سخن می‌گویند. اگر کلمات هنوز وزنی دارند و مرز میان صدق و کذب محو نگشته، این گوی و این میدان؛ بسم‌الله! قلم بردارید و فرمان عزل نخستین متهمِ این سیاهه را رقم زنید تا حقیقت از دام نمایش برهد. اما دریغ؛ تجربه آموخته است که این تهدیدها، صاعقه‌هایی بی‌پشتوانه‌اند که تنها در اتمسفر کلماتِ کاغذی غرّش می‌کنند.نگاهی به نبض زیست‌ پیرامون شهر و روستا، پوچی این ویترین‌سازی را برهنه‌تر می‌سازد. از دردهای انباشته و ساختاریِ مدیریت شهری و زخم‌های کهنه تن شهر گرفته، تا دست‌های خالی و آفت‌زده کشاورزان و صیادان که معیشت‌شان در التهاب دریا و خاک به تاراج رفته است؛ از فرودستیِ کارمندان جزء و عسرت معلمان و پرستاران که شرافت‌شان در گروی نان روزانه است، تا بازنشستگانِ در راه مانده و مددجویانِ به محاق فراموشی سپرده‌شده؛ از مشکلات پر شمار مردم با بانک ها و بیمه ها گرفته تا سایر شکوه ها و شکایت ها از مجموعه های عریض و طویل اداری، همه و همه در چرخ‌دنده‌های این ناکارآمدی خرد شده‌اند.

آیا مثلا رنج‌های مدام و عسرت بیماران در راهروهای سرد بهداشت و درمان یا فروپاشی سفره‌های مردم در تقاطع گرانی‌های سرسام‌آور با یک کد پیگیریِ تسکین می‌یابد؟ آیا در هنگامه تقویم مهر که کودکان و نوجوانان باید از دروازه‌های حکمت گذر کند، آشفتگی آموزش و پرورش و ناکارآمدی مدیری در آستانه بازنشستگی با کارنامه‌ای عقیم، جز این است که آینده را در نطفه به گروگان گرفته است؟ چرا دست ناکارآمد این قبیل مدیران که بر شمردن مصادیق آن خود می شود حدیث مثنوی هزار من … از عرصه های مختلف مدیریتی کوتاه نمی‌شود؟ شگفت‌تر آن‌که از هنگامه مدیریت بومی بر مسند استانداری استان، این رخوت به یک رویه ی ساختاری و تبختر نهادینه‌شده بدل گشته است؛ دورانی که در آن نه تنها استاندار به عنوان نماینده عالی حاکمیت، حتی وقعی به نقدها و بازخواست‌های مستقیمِ متوجه خویش نمی‌نهد و بی اعتنایی سنگین بر پاسخگویی سایه افکنده، بلکه روابط‌عمومی‌ها نیز رسالت انسانی و واسطه‌گرایانه خود را با نقابی از توجیه‌گری، تطهیر و … سوءمدیریت‌ها تاخت زده‌اند.

در چنین فضایی، مدیران اجرایی نه تنها از مواجهه با انتقاد می‌گریزند، بلکه کمترین بهره‌ای از متانت و ادب برخورد در مواجهه با ارباب‌رجوع و منتقد را نیز به دست فراموشی سپرده‌اند.مسئولان ادارات خود سال‌هاست زیر نام و عناوین مختلف «رسیدگی به شکایات» مأوا گزیده‌اند و جالب اینکه در هر اداره و سازمان و نهادی نیز چنین واحدی با کلی دفتر و دستک و کارمند ایجاد شده است، اما با کمترین هراسی از پاسخگویی، به نظاره رنج مردم نشسته‌اند. در چنین نظام مدیریتی، افزودن شماره‌ای تازه بر خروارها رقم پیشین، دگرگونی پدید نمی‌آورد؛ چرا که بحران، نقصِ ابزار نیست، بلکه احتضارِ اخلاق، زوال مسئولیت و تفرعن مدیریت است.

وقتی ساخت کلاس، پایان محرومیت نیست

یادداشت:سیدرضا هاشمی زاده

هرمزگان سهم بزرگی در اقتصاد ایران دارد، اما آیا این سهم به فرصت‌های برابر برای فرزندانش تبدیل شده است؟ در استانی که بندرها و صنایع بزرگ آن نقشی راهبردی در اقتصاد کشور دارند، کیفیت آموزش برای همه دانش‌آموزان یکسان نیست. دسترسی به امکانات آموزشی در هرمزگان برابر نیست؛ دانش‌آموزان مناطقی مانند جزیره هرمز، جاسک و بشاگرد، در بسیاری موارد با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند که ممکن است دانش‌آموزان شهر بندرعباس کمتر با آن مواجه شوند. این فاصله، فقط تفاوت در ساختمان و تجهیزات مدارس نیست؛ تفاوت در فرصت یادگیری، امکان پیشرفت و شانس ساختن آینده‌ای بهتر است.مسئله آموزش در هرمزگان را نمی‌توان تنها با شمار مدارس ساخته‌شده و کلاس‌های افتتاح‌شده سنجید. مدرسه زمانی به فرصت واقعی تبدیل می‌شود که معلم متخصص، فضای مناسب، تجهیزات کافی و شرایط لازم برای یادگیری در آن فراهم باشد. اگر دانش‌آموزی در کلاس فاقد سرمایش مناسب بنشیند، به دبیر متخصص دسترسی نداشته باشد یا از امکانات اولیه آموزش عملی محروم بماند، افزایش تعداد کلاس‌ها به‌تنهایی شکاف آموزشی را از میان نمی‌برد. محرومیت آموزشی فقط نداشتن مدرسه نیست؛ گاهی دانش‌آموز به مدرسه می‌رود، اما از فرصت برابر برای آموختن محروم می‌ماند.نخستین حلقه در زنجیره کیفیت آموزش، نیروی انسانی است. حتی مجهزترین مدرسه نیز بدون معلم توانمند و متخصص نمی‌تواند یادگیری مؤثر را تضمین کند. کمبود دبیران متخصص، به‌ویژه در مناطق روستایی، جزایر و نقاط دورافتاده، می‌تواند پیوستگی آموزش را مختل کند. دشواری رفت‌وآمد، شرایط اقلیمی و محدودیت امکانات زندگی نیز ماندگاری معلمان را دشوار می‌سازد. جذب نیروهای بومی واجد صلاحیت، ایجاد مشوق برای خدمت در مناطق محروم، تأمین امکانات ضروری معلمان و توزیع متناسب دبیران متخصص باید در اولویت قرار گیرد.

البته بومی‌گزینی به‌تنهایی کافی نیست؛ آموزش حرفه‌ای و فراهم‌کردن شرایط مناسب برای نگهداشت نیروهای توانمند نیز ضرورت دارد. عدالت آموزشی زمانی معنا پیدا می‌کند که محل زندگی دانش‌آموز، دسترسی او به معلم شایسته را تعیین نکند.اما حضور معلم متخصص، تنها زمانی به یادگیری مؤثر منجر می‌شود که فضای مدرسه نیز برای آموزش مناسب باشد. کمبود کلاس، فرسودگی برخی مدارس، تراکم دانش‌آموزان و استفاده از شیفت‌های متعدد می‌تواند کیفیت یادگیری را کاهش دهد. در استانی با دوره گرمای طولانی، سرمایش کلاس‌ها یک امکان رفاهی اضافی نیست، بلکه ضرورتی برای آموزش مؤثر است. بر اساس آمار مطرح‌شده، از مجموع ۱۷ هزار کلاس درس دولتی استان، حدود چهار هزار کلاس به تعویض سامانه سرمایشی نیاز دارند. این وضعیت نشان می‌دهد که مسئله فقط ساخت مدارس جدید نیست؛ بازسازی، نگهداری و استانداردسازی فضاهای موجود نیز باید جدی گرفته شود. گرمای شدید، تهویه نامناسب و ازدحام کلاس‌ها تمرکز دانش‌آموزان را کاهش می‌دهد و کار معلمان را دشوارتر می‌کند.بااین‌حال، حتی کلاس استاندارد و معلم توانمند نیز بدون ابزارهای لازم، همه ظرفیت آموزش را محقق نمی‌کنند. آموزش باکیفیت به کتاب درسی و تخته کلاس محدود نمی‌شود. آزمایشگاه، کارگاه، کتابخانه و ابزارهای کمک‌آموزشی و فناوری، بخشی از فرایند یادگیری‌اند. دانش‌آموزی که مفاهیم علمی را فقط به‌صورت نظری می‌آموزد و فرصت آزمایش و تجربه ندارد، از بخشی از ظرفیت آموزش محروم می‌ماند؛ مسئله‌ای که در رشته‌های فنی‌وحرفه‌ای اهمیت بیشتری دارد. ازاین‌رو، تجهیز مدارس باید بر اساس نیاز واقعی هر منطقه انجام شود. توزیع یکسان امکانات، بدون توجه به تفاوت نیازها، الزاماً به عدالت آموزشی منجر نمی‌شود.کمبود معلم، نامناسب‌بودن فضای آموزشی و ضعف تجهیزات، در همه نقاط استان به یک اندازه دیده نمی‌شود.

همین تفاوت‌ها، نابرابری جغرافیایی را به یکی از مهم‌ترین ابعاد محرومیت آموزشی در هرمزگان تبدیل می‌کند. نیازهای یک مدرسه در مرکز بندرعباس با نیازهای مدرسه‌ای در جزیره هرمز، مناطق روستایی میناب یا نقاط دورافتاده جاسک و بشاگرد تفاوت دارد. بنابراین، میانگین‌های استانی ممکن است بخشی از محرومیت‌های محلی را پنهان کنند. بهبود یک شاخص در سطح استان لزوماً به معنای برخورداری همه مناطق از امکانات مناسب نیست.در چنین شرایطی، عدالت آموزشی به معنای توزیع کاملاً یکسان منابع نیست، بلکه اختصاص امکانات متناسب با نیاز است. مناطقی که با کمبود شدیدتر معلم، فرسودگی مدارس یا دشواری دسترسی روبه‌رو هستند، باید در تخصیص بودجه و نیروی انسانی اولویت داشته باشند. اگر منابع محدود بدون توجه به شدت محرومیت توزیع شوند، مناطق برخوردارتر معمولاً توان بیشتری برای استفاده از امکانات تازه خواهند داشت و شکاف موجود ممکن است همچنان پابرجا بماند.بااین‌همه، حتی توزیع عادلانه امکانات مدرسه نیز به‌تنهایی همه موانع یادگیری را برطرف نمی‌کند؛ زیرا شرایط اقتصادی و اجتماعی خانواده‌ها بر امکان حضور مستمر دانش‌آموزان در مدرسه اثر می‌گذارد. هزینه رفت ‌وآمد، نوشت افزار و دیگر نیازهای تحصیلی ممکن است برای خانواده‌های کم‌درآمد به مانعی جدی تبدیل شود. فاصله خانه تا مدرسه و ضرورت مشارکت کودکان در کارهای خانوادگی نیز می‌تواند حضور منظم آنان را دشوار کند. در این وضعیت، ثبت‌نام به‌تنهایی نشانه برخورداری از فرصت برابر نیست؛ تداوم حضور، مشارکت در یادگیری و جلوگیری از ترک تحصیل اهمیت بیشتری دارد. شناسایی دانش‌آموزان در معرض ترک تحصیل، حمایت مالی هدفمند و تأمین سرویس رفت‌وآمد در مناطق دوردست باید بخشی از برنامه‌های آموزشی استان باشد. مجموع این عوامل نشان می‌دهد که رفع محرومیت آموزشی به تصمیم‌های پراکنده و اقدامات مقطعی محدود نمی‌شود؛ این مسئله به مدیریت هماهنگ و ارزیابی دقیق نتایج نیاز دارد.

افزایش میانگین نمرات و بهبود نتایج امتحانات می‌تواند نشانه‌ای امیدوارکننده باشد، اما به‌تنهایی کیفیت و عدالت آموزشی را اثبات نمی‌کند. باید مشخص شود که این پیشرفت در کدام مناطق و برای چه گروه‌هایی از دانش‌آموزان رخ داده است. شاخص‌هایی مانند دسترسی به دبیر متخصص، وضعیت تجهیزات، غیبت و ترک تحصیل و نتایج یادگیری باید به تفکیک شهرستان‌ها و مناطق بررسی شوند. انتشار شفاف این اطلاعات، هم برنامه‌ریزی را دقیق‌تر می‌کند و هم پاسخ‌گویی نهادهای مسئول را افزایش می‌دهد.بر این اساس، راهکارها باید به‌صورت یک برنامه پیوسته دنبال شوند: ارزیابی نیازهای هر منطقه و تخصیص منابع بر اساس شدت محرومیت؛ جذب و نگهداشت معلمان متخصص؛ بازسازی مدارس فرسوده و تأمین سرمایش مناسب؛ تجهیز آزمایشگاه‌ها، کارگاه‌ها و کتابخانه‌ها؛ حمایت از دانش‌آموزان در معرض ترک تحصیل؛ و انتشار شفاف شاخص‌های عملکرد مدارس. ظرفیت صنایع، بنگاه‌های اقتصادی، خیران و تشکل‌های محلی نیز می‌تواند در تجهیز مدارس و پشتیبانی از دانش‌آموزان مؤثر باشد. بااین‌حال، مشارکت اجتماعی نباید جایگزین مسئولیت دولت در تأمین آموزش باکیفیت و عادلانه شود. دسترسی به مدرسه استاندارد، معلم متخصص و امکانات پایه یادگیری، حقی همگانی است، نه امتیازی وابسته به کمک‌های موردی.

عوامل اصلی مؤثر بر محرومیت آموزشی در هرمزگان را می‌توان در شش محور خلاصه کرد:
*نیروی انسانی و کیفیت تدریس: کمبود دبیران متخصص و دشواری جذب و نگهداشت معلمان در مناطق دورافتاده.
* زیرساخت و فضای آموزشی: کمبود کلاس، فرسودگی مدارس، تراکم دانش‌آموزان و ضعف سامانه‌های سرمایشی.
* تجهیزات و امکانات یادگیری: کمبود آزمایشگاه، کارگاه، کتابخانه و ابزارهای کمک‌آموزشی.
* نابرابری جغرافیایی: تفاوت دسترسی به امکانات آموزشی میان مراکز شهری، جزایر و مناطق روستایی.
* شرایط اقتصادی و اجتماعی خانواده‌ها: هزینه‌های تحصیل، دشواری رفت‌وآمد و خطر غیبت مستمر یا ترک تحصیل.
* مدیریت و اثربخشی نظام آموزشی: ضرورت برنامه‌ریزی مبتنی بر داده، توزیع منابع متناسب با نیاز و سنجش شفاف نتایج.
هرمزگان برای کاهش محرومیت آموزشی به مدرسه‌های بیشتری نیاز دارد، اما ساخت کلاس به‌تنهایی پایان مسئله نیست. کیفیت آموزش حاصل پیوند میان معلم توانمند، فضای مناسب، امکانات یادگیری، حمایت اجتماعی و مدیریت پاسخ‌گوست؛ ضعف هر یک از این حلقه‌ها می‌تواند اثربخشی دیگر بخش‌ها را کاهش دهد.معیار موفقیت سیاست‌های آموزشی نباید فقط تعداد مدارس ساخته‌شده یا کلاس‌های اضافه‌شده باشد؛ باید دید چه تعداد از دانش‌آموزان، به‌ویژه در دورترین روستاها و جزایر استان، واقعاً به آموزش باکیفیت دسترسی پیدا کرده‌اند. عدالت آموزشی زمانی محقق می‌شود که محل تولد و زندگی یک کودک، سقف آرزوها و فرصت‌های یادگیری او را تعیین نکند.